Kısa cevap: Vasi atanması, korunması gereken küçük veya ergin kişi hakkında yetkili sulh hukuk mahkemesinin verdiği vesayet kararıyla gerçekleşir. Ergin bir kişiye yalnızca yaşlı, hasta veya engelli olduğu için otomatik olarak vasi atanmaz; Türk Medeni Kanunu’ndaki kısıtlama sebebinin ve koruma ihtiyacının bulunması gerekir. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayalı taleplerde resmî sağlık kurulu raporu zorunludur. Mahkeme, önerilen kişiyle bağlı değildir ve vesayet altına alınacak kişinin menfaatine en uygun vasiyi seçer.
Vesayet, kişinin haklarını tümüyle bir yakına devreden özel bir vekâlet değildir. Vasi mahkeme gözetiminde görev yapar; hesap verir ve taşınmaz satışı, mirasın reddi veya kuruma yerleştirme gibi önemli işlemlerde kanunda belirtilen mahkeme izinlerini almak zorundadır.
Vasi nedir?
Türk Medeni Kanunu’nun 403. maddesine göre vasi, vesayet altındaki küçüğün veya kısıtlının kişiliği ve malvarlığıyla ilgili menfaatlerini korur ve onu hukuki işlemlerde temsil eder. Vasi, temsil ettiği kişinin malvarlığının sahibi olmaz; bütün işlemlerinde onun yararını gözetmekle yükümlüdür.
Kamu vesayetinde iki mahkeme rol alır:
- Vesayet makamı: Sulh hukuk mahkemesidir.
- Denetim makamı: Asliye hukuk mahkemesidir.
Vasi atama, talimat verme, hesapları inceleme ve kanunda sayılan birçok işleme izin verme görevleri esas olarak sulh hukuk mahkemesine aittir. Bazı önemli işlemlerde sulh hukuk mahkemesinin izninden sonra asliye hukuk mahkemesinin de izni gerekir.
Kimlere vasi atanabilir?
Vesayeti gerektiren başlıca hâller Türk Medeni Kanunu’nun 404 ila 408. maddelerinde düzenlenmiştir.
Velayet altında bulunmayan küçükler
Velayet altında olmayan her küçük vesayet altına alınır. Anne ve babanın vefatı, velayetin kaldırılması veya küçüğün hukuken velayet altında kalmadığı başka bir durum vasi atanmasını gerektirebilir. Kısıtlanan ergin çocuklar ise kural olarak vesayet altına alınmak yerine velayet altında bırakılabilir.
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardıma ihtiyaç duyan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan ergin kişi kısıtlanabilir. Tanı bulunması tek başına yeterli değildir; kanundaki işlevsel koşulların somut kişi bakımından değerlendirilmesi gerekir.
Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşam tarzı veya malvarlığını kötü yönetme
Bu davranışların kişinin kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluğa düşürme tehlikesi yaratması ve devamlı korunma ile bakımı gerekli kılması ya da başkalarının güvenliğini tehdit etmesi hâlinde kısıtlama gündeme gelebilir. Mahkeme, ilgili kişiyi dinlemeden bu sebeplere dayanarak kısıtlama kararı veremez.
Kişinin kendi isteği
Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı nedeniyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden ergin, kendi kısıtlanmasını isteyebilir. Yaşlılık tek başına vesayet sebebi değildir; kişinin işlerini yönetme güçlüğü ve koruma ihtiyacı ortaya konulmalıdır.
Kesinleşmiş hapis cezasının infazı
2024 yılında Türk Medeni Kanunu’nun 407. maddesi önemli ölçüde değişmiştir. Eski düzenlemede bir yıl veya daha uzun hapis cezası alan her erginin kısıtlanması öngörülürken, güncel düzenlemede ceza infaz kurumunda bulunan ergin kişi isteği üzerine kısıtlanabilir veya kendisine kayyım atanabilir.
Toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasının infazında ise kişinin isteği bulunmasa bile, kişiliğinin ya da malvarlığının korunması bakımından gerekli görülürse kısıtlama kararı verilebilir. Vesayet makamı karar vermeden önce hükümlüyü dinler. Bu nedenle hapis cezası artık tek başına ve otomatik biçimde vasi atanması sonucu doğurmaz.
Vasi, kayyım ve yasal danışman arasındaki fark nedir?
| Kurum | Temel işlev | Fiil ehliyetine etkisi |
|---|---|---|
| Vasi | Küçük veya kısıtlının kişisel ve malvarlığı menfaatlerini genel olarak korur ve temsil eder. | Kısıtlama kararıyla birlikte kişinin işlem ehliyeti kanundaki ölçüde sınırlanır. |
| Kayyım | Belirli bir işi görmek, temsil çatışmasını gidermek veya belirli bir malvarlığını yönetmek için atanır. | Kayyım atanması tek başına kişinin fiil ehliyetini etkilemez. |
| Yasal danışman | Kanunda sayılan bazı işlemlerde görüşü veya birlikte hareketiyle koruma sağlar. | Vesayete göre daha sınırlı bir koruma modelidir. |
İhtiyaç yalnızca tek bir banka, dava, miras veya temsil işlemiyle sınırlıysa kayyım; kişinin genel olarak korunması gerekiyorsa vasi gündeme gelebilir. Mahkeme, koruma ihtiyacının kapsamını değerlendirir.
Vasi atanması için hangi mahkemeye başvurulur?
Vesayet işlerinde görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir. Yetki, kural olarak küçük veya kısıtlanması istenen kişinin yerleşim yerindeki vesayet makamına aittir. Vesayet kararı verildikten sonra yerleşim yerinin değiştirilmesi de vesayet makamının iznine bağlıdır.
Başvuru, korunma ihtiyacını bilen yakınlar veya diğer ilgililer tarafından dilekçeyle bildirilebilir. Ayrıca nüfus memurları, idari makamlar, noterler ve mahkemeler görevleri sırasında vesayeti gerektiren bir durum öğrenirse bunu yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadır.
Vasi tayini için hangi belgeler gerekir?
Belgeler kısıtlama sebebine göre değişir. Her dosya için değişmez bir liste bulunmamakla birlikte genellikle şu bilgiler hazırlanır:
- Vasi atanması istenen kişinin kimlik ve güncel yerleşim yeri bilgileri,
- Kısıtlama sebebini olay ve tarihlerle açıklayan dilekçe,
- Mevcut sağlık raporları, epikrizler ve tedavi kayıtları,
- Koruma ihtiyacını gösteren mali, sosyal veya idari belgeler,
- Varsa önerilen vasi adayının kimlik, adres ve yakınlık bilgileri,
- Hapis cezasına dayalı taleplerde infaz durumunu gösteren resmî kayıtlar.
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle kısıtlama, ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karara bağlanabilir. Başvuruya daha önce alınmış bir rapor eklenmesi, mahkemenin yetkili sağlık kuruluşundan güncel kurul raporu istemesine engel değildir.
Mahkeme vasi atarken kimi tercih eder?
Mahkeme, görevi yapabilecek yetenekte bir ergini vasi olarak atar. Haklı bir engel yoksa eş veya yakın hısımlar; yerleşim yeri yakınlığı ve kişisel ilişkiler gözetilerek öncelikle değerlendirilebilir. Vesayet altına alınacak kişinin veya anne ve babasının gösterdiği kişi de dikkate alınır.
Ancak akrabalık tek başına atanma hakkı vermez. Menfaat çatışması, düşmanlık, görevi yapmaya engel durum veya kişinin korunmasına aykırılık varsa önerilen yakının yerine başka biri atanabilir. Kısıtlı kişiler, kamu hizmetinden yasaklılar, haysiyetsiz yaşam sürenler, önemli menfaat çatışması veya düşmanlığı bulunanlar ve ilgili vesayet dairesinin hâkimleri vasi olamaz.
Atama kararına itiraz edilebilir mi?
Atama kararı vasiye hemen tebliğ edilir. Vasiliğe atanan kişi, tebliğden başlayarak on gün içinde kanundaki kaçınma hakkını kullanabilir. İlgili herkes de vasinin atandığını öğrendiği tarihten itibaren on gün içinde atamanın kanuna aykırı olduğunu ileri sürebilir.
Vesayet makamı itirazı yerinde görürse yeni vasi atar; yerinde görmezse dosyayı görüşüyle birlikte denetim makamı olan asliye hukuk mahkemesine gönderir. İtiraz edilmiş olması, yeni kişi atanıncaya kadar mevcut vasinin geçici görevlerini kendiliğinden sona erdirmez.
Vasinin görevleri ve sorumluluğu nelerdir?
Vasi; kişinin bakımını, korunmasını ve gerekiyorsa eğitimini sağlamak, malvarlığını iyi bir yönetici gibi özenle yönetmek ve hukuki işlemlerde temsil görevini yerine getirmekle yükümlüdür. Vesayet altındaki kişi görüşünü oluşturup açıklayabiliyorsa, önemli kararlardan önce onun görüşü olanak ölçüsünde alınmalıdır.
Vasi yönetim hesabı tutar ve mahkemenin belirlediği tarihlerde, her hâlde yılda en az bir kez hesabı incelemeye sunar. Görevini kusurlu biçimde yerine getirerek vesayet altındaki kişiye zarar verirse sorumlu olabilir.
Vasi hangi işlemler için mahkemeden izin almalıdır?
Vasi her işlemi tek başına yapamaz. Türk Medeni Kanunu’nun 462. maddesine göre sulh hukuk mahkemesinin izni gereken işlemler arasında şunlar bulunur:
- Taşınmaz alımı, satımı, rehnedilmesi veya taşınmaz üzerinde ayni hak kurulması,
- Olağan yönetimi aşan taşınır ve diğer değerlerin devri veya rehnedilmesi,
- Ödünç alma veya verme ve kambiyo taahhüdü,
- Kanundaki süreleri aşan kira sözleşmeleri,
- Acele geçici önlemler dışında dava açma, sulh, tahkim ve konkordato,
- Miras paylaşımı veya miras payının devri sözleşmesi,
- Vesayet altındaki kişinin bakım, eğitim veya sağlık kurumuna yerleştirilmesi,
- Vesayet altındaki kişinin yerleşim yerinin değiştirilmesi.
Mirasın kabulü veya reddi, işletmenin devralınması ya da tasfiyesi, önemli sermayeyle şirkete ortak olunması, ölünceye kadar bakma sözleşmesi ve vasi ile vesayet altındaki kişi arasında sözleşme gibi işlemlerde sulh hukuk mahkemesinin izninden sonra asliye hukuk mahkemesinin de izni gerekir. İzin alınmadan yapılan işlem ciddi geçerlilik sorunları doğurabilir.
Vasilik ne kadar sürer?
Vasi kural olarak iki yıl için atanır. Sulh hukuk mahkemesi görev süresini her defasında ikişer yıl uzatabilir. Dört yıl dolduğunda vasi, kanundaki kaçınma hakkını kullanabilir. Bu süre, vesayetin mutlaka iki yıl sonunda sona ereceği anlamına gelmez; vasinin görev süresi ile kişinin vesayet ihtiyacı ayrı konulardır.
Velayet altında olmayan küçüğün vesayeti ergin olmasıyla sona erer. Hapis cezası nedeniyle kurulan vesayet, hapis hâlinin sona ermesiyle kendiliğinden ortadan kalkar. Diğer kısıtlama sebeplerinde vesayetin sona ermesi için kural olarak sulh hukuk mahkemesi kararı gerekir. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle verilen kararın kaldırılmasında sebebin ortadan kalktığı resmî sağlık kurulu raporuyla belirlenmelidir.
Sık sorulan sorular
Yaşlı anne veya babaya otomatik olarak çocuklarından biri vasi olur mu?
Hayır. Yaşlılık ve akrabalık otomatik vasilik oluşturmaz. Kısıtlama şartlarını mahkeme değerlendirir ve atamayı kişinin menfaatine göre yapar.
Noter vekâleti varsa vasi kararına gerek kalmaz mı?
Geçerli bir vekâlet belirli işlemler için temsil sağlayabilir; vesayet ise kişinin korunmasına yönelik mahkeme denetimli bir kurumdur. Kişinin vekâlet verecek ayırt etme gücünün bulunup bulunmadığı ve ihtiyacın kapsamı ayrıca değerlendirilir. Vekâlet ile vasilik birbirinin otomatik alternatifi değildir.
Vasi vesayet altındaki kişinin evini satabilir mi?
Vasi tek başına satış yapamaz. Taşınmaz satışı için sulh hukuk mahkemesinin izni ve kanundaki satış usulü gerekir. Mahkeme işlemin vesayet altındaki kişinin menfaatine uygun olup olmadığını inceler.
Vasi atanması kişinin oy kullanma veya evlenme hakkını otomatik kaldırır mı?
Vesayet kararının sonuçları her hak bakımından aynı değildir. Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar, ayırt etme gücü ve özel kanun hükümleri ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle kısıtlama kararından bütün hakların otomatik olarak ortadan kalktığı sonucu çıkarılamaz.
Başvuru öncesi kontrol listesi
- Koruma ihtiyacının genel mi, yalnızca belirli bir işlemle mi sınırlı olduğunu belirleyin.
- Vasi, kayyım veya yasal danışman seçeneklerinden hangisinin olaya uygun olduğunu ayırın.
- Kişinin yerleşim yerini ve yetkili sulh hukuk mahkemesini doğrulayın.
- Kısıtlama sebebini soyut ifadeler yerine somut olay ve belgelerle açıklayın.
- Sağlık sebebi varsa resmî sağlık kurulu incelemesi gerekeceğini dikkate alın.
- Önerilen vasiyle kişi arasındaki ilişkiyi ve olası menfaat çatışmalarını açıklayın.
- Atama sonrasında taşınmaz, miras, dava ve bakım işlemleri için gereken izinleri ayrı ayrı kontrol edin.