Bono (Senet) Ne Zaman Geçerlidir? Zorunlu Unsurlar, Vade ve İmza

Kısa cevap: Halk arasında “senet” denilen belgenin bono niteliği taşıması için metinde “bono” veya “emre yazılı senet” ibaresi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi, lehtarın adı, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası bulunmalıdır. Vade ve ödeme yeri de kanunda sayılan unsurlardandır; ancak bunların yazılmaması bazı durumlarda kanundaki tamamlayıcı kurallarla giderilir.

Her imzalı borç belgesi bono değildir. Zorunlu unsurları taşımayan bir belge, kambiyo senedi niteliğini kaybetse bile somut içeriğine göre adi yazılı belge veya borç ikrarı olarak delil değeri taşıyabilir. Bu nedenle “bono değildir” sonucu her zaman “hiçbir borç yoktur” anlamına gelmez.

Bono nedir?

Bono, düzenleyenin belirli bir para bedelini lehtara veya onun emrine kayıtsız ve şartsız ödeme vaadini içeren kambiyo senedidir. Düzenleyen, senedi imzalayarak doğrudan ödeme borcu üstlenir. Bono, temel borç ilişkisinden doğmakla birlikte şekle sıkı bağlıdır ve ciro yoluyla devredilebilir.

Bir satış, ödünç, hizmet veya başka sözleşme nedeniyle bono verilmiş olabilir. Bononun arkasındaki bu ilişki “temel ilişki” olarak anılır. Senetteki kambiyo taahhüdü ile temel sözleşmeden doğan hak ve savunmalar aynı şey değildir; senedin üçüncü kişiye devredilmesi bu ayrımı daha önemli hâle getirir.

Bononun zorunlu unsurları nelerdir?

Türk Ticaret Kanunu’nun 776. maddesine göre bonoda şu unsurlar bulunmalıdır:

  1. Senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” kelimesi,
  2. Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi,
  3. Vade,
  4. Ödeme yeri,
  5. Kime veya kimin emrine ödenecekse onun adı,
  6. Düzenlenme tarihi ve yeri,
  7. Düzenleyenin imzası.

Bu liste birlikte değerlendirilir. Ancak vade, ödeme yeri ve düzenlenme yeri bakımından TTK m. 777 bazı tamamlayıcı kurallar getirir. Diğer zorunlu unsurlardaki eksiklikler çoğu zaman belgenin bono sayılmasını engeller.

Hangi eksiklikler bonoyu geçersiz kılar?

Eksik veya sorunlu unsur Genel sonuç
“Bono” veya “emre yazılı senet” ibaresi yok Belge kural olarak bono sayılmaz.
Belirli bedel veya kayıtsız şartsız ödeme vaadi yok Bono niteliği doğmaz.
Lehtarın adı yok Bono için gerekli unsur eksiktir.
Düzenlenme tarihi yok Bono niteliğini engelleyebilir.
Düzenleyenin imzası yok Kambiyo taahhüdü doğmaz.
Vade yok Senet görüldüğünde ödenecek bono sayılır.
Ödeme yeri açık değil Düzenlenme yeri, ödeme yeri ve düzenleyenin yerleşim yeri sayılabilir.
Düzenlenme yeri yazılmamış Düzenleyenin adı yanında yazılı yer, düzenlenme yeri sayılabilir.

Bir eksikliğin kanuni tamamlayıcı kuralla giderilip giderilemeyeceği senedin tüm metni üzerinden incelenmelidir. Örneğin düzenlenme yeri ayrıca yazılmamış olsa bile düzenleyenin adı yanında bir yer belirtilmişse kanun bu yeri düzenlenme yeri kabul edebilir.

Bonoda vade nasıl yazılmalıdır?

Bonolara da uygulanan TTK m. 703 uyarınca vade dört biçimden biriyle belirlenebilir:

  • Görüldüğünde,
  • Görüldükten belirli bir süre sonra,
  • Düzenlenme gününden belirli bir süre sonra,
  • Belirli bir günde.

Bunların dışında yazılan veya birbirini izleyen birden fazla vadeyi içeren senetler geçersizlik riski taşır. Örneğin tek bono üzerinde taksit taksit birbirini takip eden ödeme günleri belirlemek, kambiyo senedinin vade yapısıyla bağdaşmaz. Taksitli borç için ayrı bonolar düzenlenmesi veya temel sözleşmede açık bir ödeme planı kurulması farklı hukuki sonuçlar doğurur.

Vade hiç yazılmamışsa bono kendiliğinden hükümsüz olmaz; görüldüğünde ödenecek sayılır. Bu durumda ibraz süresi ve zamanaşımı hesabı ayrıca önem kazanır.

Bonoda imza nasıl olmalıdır?

Bonodaki beyanların el ile imzalanması gerekir. Türk Ticaret Kanunu’nun 1526. maddesi, bono ve benzeri kambiyo senetlerinin güvenli elektronik imzayla düzenlenemeyeceğini; ciro ve aval gibi senet üzerindeki işlemlerin de güvenli elektronik imzayla yapılamayacağını belirtir.

Kaşe, mühür veya basılı ad tek başına düzenleyenin imzası yerine geçmez. Tüzel kişi adına bono düzenleniyorsa imzayı atan kişinin temsil yetkisi, imza tarihi ve imzanın şirket adına atıldığını gösteren kayıtlar kontrol edilmelidir. Yetkisiz veya yetkiyi aşan imza, imzayı atan kişinin kişisel sorumluluğunu doğurabilir.

Rakamla ve yazıyla tutar farklıysa hangisi geçerlidir?

Bonolara uygulanan TTK m. 676 uyarınca bedel hem yazıyla hem rakamla gösterilmiş ve tutarlar farklı çıkmışsa yazıyla yazılan bedel üstün tutulur. Bedel yalnız yazıyla veya yalnız rakamla birden çok kez yazılmış ve aralarında fark varsa en düşük bedel geçerli kabul edilir.

Bu tamamlayıcı kurallar, senedi özensiz doldurmayı güvenli hâle getirmez. Para birimi, kuruş hanesi ve yazıyla bedel bölümü boş bırakılmamalı; sonradan ekleme yapılmasını önleyecek biçimde alanlar kapatılmalıdır.

Açık bono imzalamak ne anlama gelir?

Açık bono, imza anında bazı bölümleri tamamlanmamış olan ve taraflar arasındaki doldurma anlaşmasına göre sonradan tamamlanması beklenen senettir. TTK m. 778’in atfıyla bonolara da uygulanan m. 680, boşlukların anlaşmaya aykırı doldurulmasına ilişkin savunmanın iyi niyetli hamile karşı ileri sürülmesini sınırlar.

Bu nedenle bedeli, lehtarı veya vadeyi boş bırakarak senet imzalamak ciddi ispat ve takip riski yaratır. Doldurma yetkisi verilecekse hangi alanın, hangi tutar sınırı ve hangi vadeye göre doldurulacağı ayrı bir yazılı belgede açıkça belirlenmeli; boş senet ve doldurma anlaşmasının kopyaları saklanmalıdır.

Aval nedir ve senetteki ikinci imza ne sonuç doğurur?

Aval, bononun ödenmesini tamamen veya kısmen teminat altına alan kambiyo taahhüdüdür. “Aval içindir” veya eş anlamlı bir ifade ve aval verenin imzasıyla senet ya da alonj üzerinde verilebilir. Düzenleyenin imzası dışında bononun ön yüzüne atılan bağımsız bir imza, koşulları varsa aval şerhi sayılabilir.

Aval veren, kimin için taahhüt altına girmişse kural olarak onun gibi sorumlu olur. Özellikle şirket senetlerinde yetkili kişinin şirket kaşesi dışında ikinci kez imza atması, imzanın sıfatı konusunda uyuşmazlık yaratabilir. İmzanın şirketi temsilen mi, kişisel aval amacıyla mı atıldığı senedin görünümü ve somut koşullarla değerlendirilir.

Bononun noter tarafından düzenlenmesi gerekir mi?

Hayır. Bononun geçerliliği için noter düzenlemesi veya onayı genel bir şart değildir. Kanundaki zorunlu unsurların bulunması ve düzenleyenin el ile imzası esastır. Bununla birlikte noterde düzenlenen ayrı bir sözleşme, teslim tutanağı veya borcun kaynağını gösteren belgeler ispat bakımından önem taşıyabilir.

Bono ödenmezse hangi yol izlenir?

Geçerli bir bono, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takibe konu edilebilir. Bu takipte ödeme emrine karşı başvuru süreleri genel ilamsız takibe göre daha kısadır. Borçlu; imzaya, borca, yetkiye veya senedin kambiyo niteliğine ilişkin itirazlarını ödeme emrinin tebliği üzerine gecikmeden incelemelidir.

Takip yolunun ayrıntıları, senedin vadesi, ciro zinciri, protesto gerekip gerekmediği ve tarafların sıfatına göre değişebilir. Takip başlatılması, senedin zorunlu unsurlarının ve hamilin hak sahipliğinin incelenmeyeceği anlamına gelmez.

Bonoda zamanaşımı kaç yıldır?

Bonolara uygulanan TTK m. 749 uyarınca düzenleyene karşı bonodan doğan istemler kural olarak vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıllık zamanaşımına tabidir. Cirantalara ve diğer başvuru borçlularına yöneltilecek taleplerde bir yıl veya altı ay gibi daha kısa süreler gündeme gelebilir.

Dava açılması veya takip talebinde bulunulması zamanaşımını kesebilir. Ancak kambiyo senedine dayalı hakkın zamanaşımına uğraması, temel ilişkiden doğan tüm olası taleplerin de aynı anda ve mutlaka sona erdiği anlamına gelmez. Temel alacağın niteliği, kendi zamanaşımı süresi ve eldeki deliller ayrıca değerlendirilir.

Senet ödendiğinde ne yapılmalıdır?

Ödeme yapan kişi, ödemenin tarihini, miktarını ve hangi bonoya ilişkin olduğunu gösteren yazılı kanıt almalıdır. Tam ödeme hâlinde senet aslının teslim alınması; kısmi ödemede ise ödemenin senet üzerine ve ayrıca makbuzla kaydedilmesi, aynı borcun yeniden talep edilmesi riskini azaltır.

Banka açıklamasında senedin düzenlenme tarihi, vadesi ve varsa seri numarası gibi ayırt edici bilgiler kullanılabilir. Sadece “borç ödemesi” yazılması, birden fazla borç ilişkisi varsa hangi borcun ödendiği konusunda tartışma çıkarabilir.

Bono düzenlerken kontrol listesi

  • “Bono” veya “emre yazılı senet” ibaresi senet metninde yer alıyor mu?
  • Bedel belirli, para birimi açık ve ödeme vaadi şartsız mı?
  • Lehtarın adı veya ticaret unvanı doğru mu?
  • Düzenlenme tarihi ve yeri yazılı mı?
  • Vade kanundaki dört türden birine uygun mu?
  • Ödeme yeri ve taraf adresleri anlaşılır mı?
  • Düzenleyenin el ile imzası var mı?
  • Şirket adına imzada temsil yetkisi ve sıfat açık mı?
  • Boş alanlar kapatıldı mı ve belgenin kopyası alındı mı?
  • Temel sözleşme, teslim ve ödeme belgeleri saklanıyor mu?

Sık sorulan sorular

Vadesiz senet geçerli midir?

Diğer zorunlu unsurları taşıyorsa vadesi yazılmayan bono, görüldüğünde ödenecek bono sayılır.

Senette sadece imza olması yeterli midir?

Hayır. İmza zorunlu olmakla birlikte bono ibaresi, belirli bedel, lehtar ve düzenlenme tarihi gibi diğer unsurların da bulunması gerekir. Yalnızca imzalı boş kâğıt ciddi hukuki risk taşır.

Elektronik imzayla bono düzenlenebilir mi?

Hayır. TTK m. 1526 uyarınca bono güvenli elektronik imzayla düzenlenemez; senet üzerindeki ciro ve aval gibi işlemler de elektronik imzayla yapılamaz.

Noter onayı olmayan bono geçersiz midir?

Hayır. Noter onayı bononun zorunlu unsuru değildir. Geçerlilik, Türk Ticaret Kanunu’ndaki şekil şartları üzerinden değerlendirilir.

Sonuç

Bononun kambiyo senedi olarak sağladığı güçlü takip imkânı, şekle sıkı bağlı olmasının karşılığıdır. İbare, bedel, lehtar, düzenlenme bilgileri ve ıslak imza kontrol edilmeli; vade ile ödeme yeri kanuni kurallara uygun yazılmalıdır. Açık alan, belirsiz imza sıfatı veya ödeme sonrası senet aslının alınmaması, temel borcun kendisinden daha büyük bir uyuşmazlığa dönüşebilir.

Resmî kaynaklar

Press ESC key to close search